Adlib Thesaurus

- flexibel en geavanceerd terminologiebeheer -

Met een Adlib thesaurus kunt u al uw Adlibapplicaties ontsluiten. Elke database heeft toegang tot de thesaurus, zodat bij het zoeken in en het beschrijven van uw catalogi, voortdurend gebruik kan worden gemaakt van die ene thesaurus.
U kunt uw eigen thesaurus opbouwen en onderhouden, maar u kunt ook gegevens overnemen uit een externe thesaurus, zoals de AAT. Voorwaarde is wel dat zo’n thesaurus eerst in de Adlib database moet zijn ingelezen.
Heel veel catalogusvelden hebben een koppeling naar de interne thesaurus en worden daarmee automatisch door Adlib gevalideerd.

Termen en hun relaties

Elke term specificeert u in een eigen thesaurusrecord. Binnen dat record kunt u alle belangrijke hiërarchische en semantische relaties met andere termen vastleggen. Zo kunt u bij een voorkeursterm onder andere de volgende gegevens invoeren:

• domein/soort term – Via een domein kunt u opgeven van welke “soort” een term is. Gaat het bijvoorbeeld om een dier, een land, een objectnaam, een beroep, een materiaal, een motief, etc.
  Thesaurustermen worden zo onderverdeeld naar type, wat goed van pas komt bij het zoeken en invoeren. Elke term kan overigens aan meerdere domeinen gekoppeld worden.
  
• niet-voorkeurstermen – Adlib vervangt bij zoeken en registreren niet-voorkeurstermen automatisch door de voorkeursterm. Hierdoor kan de gebruiker direct verder, en raakt de lijst met voorkeurstermen niet vervuild. Een niet-voorkeursterm (oftewel een "Used for"-term) van “sieraden” kan bijvoorbeeld “ju­welen” zijn.
• bredere, nauwere en gerelateerde termen ­– U kunt hiermee eenvoudig een hiërarchie in uw thesaurus aanbrengen. Stel u specificeert de voorkeursterm “armbanden”, dan kan de bredere term “sieraden” zijn, en nauwere termen bijvoorbeeld “bedel-armbanden” en “slavenarmbanden”.
  Daarnaast kunt u ook nog gerelateerde termen specificeren: dit zijn termen waarmee een andere associatie bestaat, in dit geval bijvoorbeeld “horloges” bij de term “sieraden”. U kunt een hiërarchie zo uitgebreid maken als u wilt.
• bron, bereik en datering – Ook de herkomst van de voorkeursterm kunt u naar behoefte documenteren.
• semantische factoren – Voor de geavanceerde ge­bruiker is er zelfs de mogelijkheid om seman­tische factoren in de Adlib-thesaurus in te bouwen.

Validatie

In Adlib kiest u na het opstarten altijd een database waarin u wilt zoeken of records wilt invoeren of bewerken. Zo kunt u direct in de thesaurus termrecords invoeren, maar ook vanuit alle andere databases. In de Bibliotheekcatalogus is onder andere het veld "Materiaalsoort" gekoppeld aan de thesaurus. Dat betekent niet alleen dat elke invoer in dit veld automatisch wordt gevalideerd aan de thesaurus, maar ook dat u vanuit dit veld nieuwe voorkeurstermen aan die thesaurus kunt toevoegen zonder het catalogus­record te hoeven afsluiten. Hetzelfde kunt u doen in alle aan de thesaurusgevalideerde velden in alle Adlib-databases, en dat zijn er heel veel.

Invoer in deze velden wordt daardoor automatisch gevalideerd. Dit gebeurt altijd bij het verlaten van het veld, maar kan ook vóór invoer worden geactiveerd. U hoeft ook niet per se iets in te vullen, om het veld te kunnen valideren. Voor alle (nog) niet in de thesaurus voorkomende termen wordt namelijk een speciaal venster geopend, waarin u kunt zoeken naar reeds bestaande termen, zowel in het domein voor dit veld, als in alle domeinen samen. Zo kunt u zelf controleren of er al een goede term beschikbaar is, en die dan gebruiken, of besluiten een nieuwe term toe te voegen aan de thesaurus. Als het laatste het geval is, dan kunt u dat direct vanuit dit venster doen.
Ook bij zoeken vindt de validatie automatisch plaats: niet-voorkeurstermen worden automatisch vervangen door hun voorkeurstermen, en met zogenaamd generiek zoeken kunt u uw zoekopdracht eenvoudig verfijnen.

Spiegelingen

Bij opslag van een thesaurusrecord met hiërarchische relaties worden alle noodzakelijke reciproque records aangemaakt. Dit is nodig om alle relaties in een index te kunnen onderbrengen. Elke bredere, nauwere, gerelateerde, equivalente en niet-voorkeurs­term krijgt daarom een eigen record, waarin de gespie­gelde relaties opgeslagen worden. Dit doet Adlib gelukkig allemaal automatisch.

Hiërarchiebrowser

In de detailweergave van records met een hiërarchische opbouw kunt u de boomstructuur zien van alle aan het getoonde record gerelateerde termen. U krijgt hiermee een goed overzicht van een termhiërarchie, en kunt de weergegeven relaties zelfs interactief wijzigen door een term te verslepen naar een andere term: de gesleepte term maakt u zo een nauwere of juist ruimere term van een andere term.

Externe thesauri

Er zijn verschillende redenen waarom u meer dan één thesaurus in uw Adlib-applicaties zou willen gebruiken voor het beheer van termen. Zo is het bijvoorbeeld erg plezierig als u voor verschillende specialismen ook verschillende thesauri kunt gebruiken. Of beter nog, als u in bijvoorbeeld Adlib Museum zelfs voor bepaalde velden in een specifieke database een andere thesaurus kunt gebruiken dan voor de rest van de object­beschrij­ving. Immers, er bestaan uitstekende kant-en-klare thesauri met alle terminologie voor afzonderlijke vakgebieden, zoals de AAT, het BDS, of de VNG. Het bespaart u veel tijd en moeite als u deze standaard thesauri naast uw eigen thesaurus kunt gebruiken. Daarom is het in Adlib-applicaties mogelijk in externe thesauri te zoeken naar termen, om ze voor validatie van specifieke velden te gebruiken of om uw eigen thesaurus bij te werken.

Die standaard thesauri kunnen tijdens het gebruik ervan op een cd-rom staan, op het intranet of ergens op uw eigen harde schijf, dat maakt niet uit. Voor een update hoeft u dus geen conversie uit te voeren, maar gebruikt u gewoon een nieuwe cd, of valideert u aan een andere thesaurus elders op het systeem. De enige eis waaraan de thesaurus moet voldoen is dat deze als geïndexeerde Adlib-database beschikbaar moet zijn.

Meertaligheid

Als uw Adlib-applicatie op een SQL of Oracle-database draait, dan kan de definitie van het veld Termin de Adlib-thesaurus zo worden ingesteld dat er bij opslag van termen een of meerdere vertalingen bij de term kunnen worden opge­slagen. Voor de ge­kozen "Data-taal" in Adlib kunt u een vertaling uitlezen of invoeren, de andere vertalingen zijn op dat moment onzichtbaar. De vertalingen worden wel bij elkaar in hetzelfde veld bewaard. Als u van elke term op deze manier verta­lingen opgeeft, dan kunt u uw thesaurus daarmee volledig taalonafhankelijk maken.

Alleen als een veld (in de Adlib datadictionary) meer­talig is gemaakt, dan is in de menubalk van Adlib de optie "Data-taal" actief. Welke vertaling u in het veld ziet, hangt dus af van de gekozen taal in het dit menu. Het invoervak is gelukkig niet leeg als voor een taal nog geen vertaling is ingevuld: in dat geval zal de term uit de eerst ingevulde taal (de zogenaamde invariante taal) getoond worden; zo kunt u comfortabel vertalen. De invariante taal kunt u overigens handmatig wijzigen